Rozwój fizyczny ze szczególnym uwzględnieniem dzieci w wieku wczesnoszkolnym

„Każde dziecko rozwija się w innym tempie, w odmiennych warunkach środowiskowych, każde jest odrębną indywidualnością. Różni się od swoich rówieśników rozmaitymi cechami fizycznymi i psychicznymi”[1] Na rozwój fizyczny składa się wiele różnorodnych przemian. Dotyczą one zarówno aparatu ruchu, a więc układu kostnego, stawów, mięśni i układu nerwowego, jak i innych układów organizmu:krwionośnego, oddechowego czy trawiennego. Przypomnę, że rozwój fizyczny to ciągły proces przebiegaj ący nierównomiernie i skokowo prowadzący do dojrzałości organizmu w toku rozwoju człowieka.

Podstawowymi aspektami rozwoju fizycznego są:

a) aspekty jakościowe:

  • wzrastanie, czyli powiększanie się wysokości i masy ciała, a więc zwiększanie się rozmiarów organizmu,
  • różnicowanie, czyli doskonalenie się struktury tkanek. To dostrajanie się poszczególnych układów względem siebie i kształtowanie się proporcji organizmu,
  • dojrzewanie, czyli doskonalenie czynności poszczególnych układów o ściślejsze wzajemne uzależnienie ich funkcji,
  • postęp, procesy różnicowania i dojrzewania, które zazwyczaj zachodzące na tle procesów wzrastania, prowadzą do zapewnienia homeostazy systemu, jakim jest organizm jako całość. Ten proces doskonalenia strukturalno-funkcjonalnego organizmu może być rozumiany jako postęp we wzajemnych stosunkach ustrój – środowisko.

b) aspekty ilościowe:

  • kinetyka,
  • rozmach,
  • dynamika,
  • rytm rozwoju,

Prawidłowy rozwój fizyczny zależy od wielu czynników. Główne z nich są to: wrodzone możliwości rozrostu, wpływy środowiskowe, stan morfologiczny i czynnościowy wszystkich narządów uczestniczących w przemianie materii, racjonalne odżywianie, psychiczne samopoczucie dziecka oraz stan zdrowia. Stan zdrowia dziecka w dużej mierze decyduje o osiąganiu przez nie powodzenia w szkole. Niski poziom sprawności dziecka może być spowodowany różnymi procesami chorobowymi, wadami budowy, słabą koordynacją ruchową, zaburzeniami somatycznymi itp.

Na początku okresu wczesnoszkolnego, zanikają dziecięce proporcje budowy ciała. Zwłaszcza w wieku 9—11 lat proporcje te niemal nie różnią się od dorosłego organizmu . Mimo to układ kostny dzieci, choć jest dużo bardziej wytrzymały niż w wieku przedszkolnym, dalej nie jest ukształtowany prawidłowo. Kościec w dalszym ciągu jest miękki i plastyczny. W obrębie odcinka piersiowego kręgosłupa, następuje pogłębienie kifozy piersiowej, natomiast lordoza lędźwiowa jest niewielka. Kończy się proces kostnienia kości palców i śródręcza oraz następuje szybki rozwój kończyn dolnych. Stopa jest niska, szeroka i średnio wysklepiona. Nauczyciel powinien stale korygować postawy dziecka przy siedzeniu, wprowadzać wiele ćwiczeń poprawiających gibkość kręgosłupa i sprawność ręki. W okresie tym zauważamy szybki wzrost wymiarów szerokościowych. U chłopców rozwija się pas barkowy a u dziewcząt biodrowy. Klatka piersiowa ulega spłaszczeniu. Trwa również proces wyrastania zębów stałych. Rozwój układu kostnego oraz mięśniowego, wpływają na zwiększanie się precyzji manualnej, a także wytrzymałości przy wykonywaniu różnorodnych czynności ruchowych. [2]

Układ krwionośny nie nadąża jeszcze za rozwojem kośćca. Dlatego też serce jest mniejsze w stosunku do rozmiarów ciała, ale stale rośnie. Częstość akcji serca stopniowo się obniża, a ciśnienie krwi podnosi. Przekrój naczyń krwionośnych jest stosunkowo duży, co sprzyja pracy serca i ułatwia wypoczynek po wysiłku[3]. Ponieważ organizm dziecka stale domaga się ruchu, stymulacji ulega również układ oddechowy. Zwiększa się ilości pęcherzyków płucnych oraz pojemność życiowa płuc a przed zakończeniem tego okresu rozwojowego, ciężar płuc zwiększa się prawie dziesięciokrotnie. Praca układu oddechowego staje się coraz bardziej ekonomiczna. Następuje zmniejszenie ilości oddechów na minutę oraz pogłębienie oddechu[4].

Mięśnie są jeszcze słabo rozwinięte i niedojrzałe pod względem pełnionej funkcji, chodź zauważamy ich szybki rozrost. Dzieci w tym okresie szybko się męczą, gdyż duże grupy mięśniowe mimo, że rozwijaj ą się wcześniej niż małe, to nadal są słabe. W okresie tym dzieci wykonują dużo ruchów zbytecznych i szybkich, nie adekwatnych do tempa pracy. Z tego powodu też, powinno się w dalszym ciągu ćwiczyć mięśnie drobne. Najlepiej poprzez ćwiczenia i zabawy ruchowe, gdyż potrzeba ruchu w tym okresie jest szczególnie duża.

Układ nerwowy rozwija się w bardzo szybkim tempie, dzięki wrodzonej ruchliwości i różnorodnej aktywności ruchowej dziecka. Spełnia on funkcj ę regulatora i koordynatora współdziałania układów, organów oraz narządów, tworząc w ten sposób niepodzielną całość organizmu. Mózg dziecka w młodszym wieku szkolnym zbliża się do swej ostatecznej wielkości oraz wagi. Powiększeniu rozmiaru i ciężaru, towarzyszą zmiany obwodu głowy. Ciężar mózgu wynosi u 9 letniego dziecka 1300 g, gdy tymczasem mózg dorosłego waży ok. 1400 g. Najszybciej rosną i rozwijają się płaty czołowe. Dojrzewa również kora mózgowa i wzrasta jej wpływ na niższe części układu nerwowego. Zauważalny jest wzrost poziomu wrażliwości zmysłów, co pozwala na lepsze, dokładniejsze, postrzeganie. Wyostrza się słuch, węch, dotyk, smak, wyczucie przestrzeni, czasu, równowagi i czucie mięśniowe. Dzieje się tak dzięki nabywaniu przez dzieci, drogą eksperymentalną, coraz to nowszych i bogatszych doświadczeń ruchowych, podczas takich czynności jak zabawy i gry oraz dzięki przebywaniu w różnym środowisku, przeżywania różnych sytuacji, rozwiązywania najrozmaitszych problemów oraz przezwyciężania przeszkód.

Układ trawienny staje się bardziej wydajny, dzięki czemu dziecko może powstrzymać się od jedzenia przez dłuższy czas. Dzieje się tak, gdyż regulacji ulega wydzielanie, trawienie, wchłanianie oraz wydalanie. W związku z tym, zmieniają się też potrzeby dziecka związane z odżywianiem a zwłaszcza istotna jest wartość energetyczna spożywanych pokarmów. W okresie tym należy dostarczać organizmowi przede wszystkim białka oraz witaminy[5] [6]. Wszystkie opisane przeze mnie zmiany rozwojowe, przyczyniaj ą się do coraz bardziej celowych odpowiedzi organizmu na bodźce środowiska. Owe „celowe odpowiedzi” zdaniem Gniewkowskiego i K. Wlaźnik „oznaczaj ą przede wszystkim odpowiedzi motoryczne o bardziej skoordynowanym charakterze działalności celowej, refleksyjnej, eliminuj ącej w coraz większym stopniu niepotrzebne napięcia, przyruchy (synkinezje), tak charakterystyczne w przyswajaniu umiejętności ruchowych”.

Podsumowując Ryszard Przewęda stwierdza, że: proporcjonalność rozrostu i wysoki stopień rozwoju właściwości morfologicznych, sprawności funkcji, dobra współpraca pomiędzy poszczególnymi układami, wrażliwość zmysłów, ogólna odporność ustroju, znaczne przystosowanie do warunków środowiskowych, duża samodzielność biologiczna, wszystko to pozwala określić młodszy wiek szkolny jako etap wyróżniający się ogólną harmonią rozwoju. Jest to jakby gromadzenie rezerw w organizmie do przejścia   przez następny trudny okres- dojrzewanie płciowe[7].Największe zmiany zachodzące w procesie dojrzewania, obserwujemy w trakcie okresu pokwitania, który zaczyna się między 10-12 rokiem u dziewcząt oraz 12-14 rokiem życia u chłopców. Następuje tu znaczne przyspieszenie wzrastania, szczególnie kości długich, co w konsekwencji prowadzi do zmian proporcji ciała. Staje się ono smuklejsze a środek ciężkości zostaje przesunięty w górę.

Po około 2 latach od skoku szczytu pokwitaniowego, następuje szybszy przyrost parametrów szerokościowych a w szczególności tkanki tłuszczowej, co powoduje również zwiększenie się masy ciała. Zaznacza się dymorfizm płciowy w budowie ciała. Występuj ą inne proporcje szerokościowo-długościowe (głównie szerokości bioder i długości kończyn dolnych w stosunku do tułowia). Chłopcy mają bardziej rozwinięty pas barkowy, dziewczęta natomiast szersze wymiary pasa biodrowego. Poza tym posiadają większą, niż chłopcy, bezwzględną i relatywną masę tłuszczu oraz słabszą konstrukcję stawów- te cechy są naturalną przyczyną słabszej sprawności fizycznej w porównaniu do chłopców. Koniec rozwoju fizycznego, który prowadzi do ukształtowania się dojrzałego organizmu, przypada na 20-24 rok życia u chłopców oraz 18-20 rok życia u dziewcząt.

Przy rozważaniach na temat rozwoju fizycznego nie można pominąć dostrzeganego przez badaczy zjawiska akceleracji. Nazwę „akceleracja” przyjęto według J. Przewędy, dla określenie powszechnie znanego zjawiska przyspieszonego rozwoju fizycznego młodych generacji. Przyspieszenie rozwoju fizycznego dzieci i młodzieży polega na coraz wcześniejszym pojawieniu się pewnych zjawisk, typowych dla określonych faz rozwoju osobniczego np. :obserwuje się pojawienie coraz większej liczby dzieci, których wymiary przewyższają normę dla tej grupy wiekowej. I tak np. obserwuje się większą wagę ciała noworodków: przyspieszenie różnych zjawisk rozwojowych, takich jak proces kostnienia, ząbkowanie itp.; wcześniejsze występowanie chorób wieku dziecięcego; intensywniejszy i szybszy rozrost ciała. Wraz z rozwojem fizycznym rozwija się i doskonali motoryczność dziecka.


[1]     Cudak H., Znaczenie rodziny w rozwoju i wychowaniu małego dziecka W: Rozwój dziecka w wieku przedszkolnym, PTHP Warszawa 1999, s. 189.

[2] Roszkiewicz I., Psychologia rozwojowa dla rodziców. Młodszy wiek szkolny, Nasza Księgarnia, Warszawa 1985.

[3]   Bielski J. Metodyka wychowania fizycznego i zdrowotnego, Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2005 ,s. 92-93.

[4]   Astrand P.O., Dzieci i młodzież, zdolność wysiłkowa, rozwój fizyczny, Sport Wyczynowy 1992 .

[5]   Runiewicz – Witczakowa R., Dziecko w wieku przedszkolnym, PZWL Warszawa 1978.

[6]   Gniewkowski W., Wlaźnik K., Wychowanie fizyczne, WSiP Warszawa 1985.

[7]   Przewęda R., Rozwój somatyczny i motoryczny, PZWS Warszawa 1973.

Organizacja badań

Część metodologiczna pracy magisterskiej

Opis badanej grupy

Badania testowe przeprowadzono w grupie 118 uczniów (60 chłopców i 58 dziewcząt) czterech typów szkół.

Jedną grupę stanowiło 21 uczniów klasy pierwszej Gimnazjum w Mogilnie, drugą – 23 uczniów klasy ósmej Szkoły Podstawowej nr1 w Mogilnie. Trzecia badana grupa to 32 uczniów klasy pierwszej o profilu matematyczno-fizycznym Liceum Ogólnokształcącego w Trzemesznie. Czwartą grupę stanowiło 42 uczniów klas pierwszych  technikum  żywienia  i  liceum  agrobiznesu w Zespole Szkół – Centrum Kształcenia Rolniczego w Bielicach.

Omówienie testów

Podczas sondażu uczniowie odpowiadali na pytania trzech  odrębnych  testów  (aneksy  1,  2 i 3). Odpowiedzi umieszczali w przygotowanej karcie (aneks 4).

Test 1 sprawdza, w jakiej mierze uczniowie mają męski lub kobiecy umysł. Od modelu, według którego uformowany jest mózg zależy,  w jakim  stopniu  zachowanie  badanych  dziewcząt i chłopców jest kobiece lub męskie.  W  teście  tym  należy  w  każdym  z  10  pytań  wybrać  jedną z odpowiedzi – a, b lub c – które są odpowiednio punktowane.

Za udzielenie odpowiedzi a chłopcy uzyskują 10 punktów, a dziewczęta 15 punktów, natomiast za odpowiedź b każdy 5 punktów, a za odpowiedź c –5 punktów (minus pięć). Brak odpowiedzi liczy się za 5 punktów. Większość mężczyzn osiąga od 0 do 60 punktów, a większość kobiet od 50 do 100 punktów. Wyniki między 50 a 60 punktów oznaczają zgodność w myśleniu obu płci.

Test  2  został  opracowany  na  podstawie  wyróżnionych  cech  wzrokowców,  słuchowców i kinestetyków. W każdym punkcie zawarte są 3 informacje a, b, c dotyczące tych trzech typów osób. Uczeń wybiera jedną z nich. Przyjęto, że przewaga jednego rodzaju wybranych odpowiedzi decyduje o przynależności do danego stylu sensorycznego. W przypadku zbliżonej liczby odpowiedzi z każdego ze stylów uznaje się, że dana osoba reprezentuje  typ  mieszany.  Informacje o stylu sensorycznym są odczytywane ze wzoru karty odpowiedzi (aneks 5).

Test 3 ma pomóc w określeniu sposobu najlepszego uczenia się młodzieży. Test ten składa się z 9 rzędów i w każdym z nich są po 4 opisy zachowań lub uczuć ludzi. W każdym poziomym rzędzie należy wpisać cyfry  4, 3, 2 lub 1  w  zależności  od  tego,  które  z  podanych  stwierdzeń, w jakim stopniu odpowiada osobie badanej. Następnie należy w odpowiedni sposób wykonać obliczenia i umieścić wynik na wykresie stylów uczenia się i wykresie profilu stylów uczenia się (aneksy 7 i 8). Odczytanie zaznaczonych danych pozwoli określić styl uczenia się i typ osoby reprezentowanej przez te style.

Kryteria analizy

Głównym kryterium analizy jest podział ze względu na płeć i ze względu na typ szkoły badanych uczniów.

Biorąc pod uwagę ten podział badano typ  mózgu,  style  sensoryczne  i  style  uczenia  się. W szczególności: zależność płci mózgu od płci biologicznej, style sensoryczne w całej grupie badanej, wśród dziewcząt i chłopców i w danych typach szkół,  skrajne  obszary  stylu  uczenia  się w całej grupie uczniów oraz w zależności od płci i typu szkoły. Badano także zależność między stylami uczenia się i stylami sensorycznymi.

Style sensoryczne uczenia się

System sensoryczny – podstawowy, odruchowo uaktywniany, preferowany zmysł, czyli właściwy nam sposób odbierania i reagowania na informacje przekazywane kanałem wzrokowym, słuchowym lub kinestetycznym.

Naukowcy na podstawie obserwacji uczniów i studentów, doszli do wniosku, że nie wszyscy w ten sam sposób przyjmują i kodują wiadomości – mają indywidualne style uczenia się. Style te determinowane są przez odpowiedni system sensoryczny. Wiadomości przyjmowane są przez mózg za pomocą zmysłów: słuchu, wzroku, czucia, smaku, węchu i intuicji. Uznano, że wszyscy plasują się w obrębie trzech podstawowych stylów:

  1. Wzrokowcy – lubią opisy, pamiętają twarze, zapominają imiona, lubią robić notatki, formułują myśli w postaci obrazów. Koncentrację burzy im nieporządek i ruch. Lubią robić listy rozwiązań. Nie lubią dużo mówić, lubią porządek i schludność, preferują sztuki wizualne.
  2. Słuchowcy – lubią dialog i rozmowy, unikają długich opisów, nie zauważają ilustracji. Dobrze pamiętają imiona, zapominają twarze. Nie zwracają uwagi na szczegóły, łatwo dekoncentrują się w wyniku hałasu. Lubią wykłady, długie wypowiedzi własne. Wolą muzykę niż sztuki wizualne, wolą mówić o dziełach sztuki niż je oglądać.
  3. Kinestetycy lub haptycy – lubią czuć emocje, ruch, zapachy i smaki. Czytanie nie jest ich ulubionym zajęciem, ale lubią wartkie akcje. Mają kłopoty z ortografią. Najlepiej pamiętają to, co sami wykonali. Muszą się poruszać, lubią coś trzymać, czymś poruszać, manipulować, podskakują z zadowolenia, tupią ze złości, gestykulują. Lubią bliski kontakt z drugim człowiekiem podczas rozmowy, ale nie są dobrymi słuchaczami.

Przedstawienie wyników badań

część praktyczna pracy magisterskiej

Tabela 1: Typ mózgu badanej młodzieży ze względu na płeć

Płeć Cechy umysłu Razem
męskie męsko-kobiece kobiece
Dziewczęta   8 10 40   58
Chłopcy 28 22 10   60
Razem 36 32 50 118

Badania typów mózgu wskazują na to, że większość dziewcząt ma  umysł  kobiecy  –  69 %, a  chłopcy  mają  umysł  męski  w  46 %.  Dziewczęta  mają  umysł  z  cechami  męskimi  w  14 %, a chłopcy z cechami kobiecymi w 17 %. Większa grupa chłopców – 37 % ma cechy męsko-kobiece umysłu; wśród dziewcząt jest to w 17 %.

Tabela 2:     Style sensoryczne z podziałem na płeć

Płeć Styl sensoryczny Razem
Wzrokowcy Słuchowcy Kinestetycy Styl mieszany
Dziewczęta 24 15   9 10   58
Chłopcy 22   7 12 19   60
Razem 46 22 21 29 118

Badania stylów sensorycznych pokazują, że wśród 118 uczniów jest 39 % wzrokowców, około 19 % słuchowców a kinestetyków jest około 18 %. Styl mieszany reprezentuje grupa około 25 % osób.

W grupie dziewcząt, jak i chłopców jest  najwięcej  wzrokowców  –  odpowiednio  ok. 41 % i ok. 37 %. Na drugim miejscu wśród dziewcząt są słuchowcy – 26 %, a wśród chłopców kinestetycy – 20 %. Około 38 % chłopców reprezentuje styl mieszany, a ok. 12 % z nich to słuchowcy. Dziewczęta reprezentują kinestetyków w ok. 16 % i podobnie styl mieszany w ok. 17%.

Tabela 3: Style sensoryczne młodzieży z podziałem na typ szkoły

Typ szkoły Styl sensoryczny Razem

(100% poz.)

Wzrokowcy Słuchowcy Kinestetycy Styl mieszany
liczba % poz. liczba % poz. liczba % poz. liczba % poz.
Szkoła podstawowa + gimnazjum 15 34,1 14 31,8   7 15,9   8 18,2   44
Szkoła średnia zawodowa 11 26,2   6 14,3 11 26,2 14 33,3   42
Szkoła średnia ogólnokształ-cąca 20 62,5   2   6,3   3   9,4   7 21,9   32
Razem 46 39,0 22 18,6 21 17,8 29 24,6 118

Biorąc pod uwagę typ szkoły, największą grupę wzrokowców stanowią uczniowie średniej szkoły ogólnokształcącej – 62,5 % poziomu,  najwięcej  słuchowców  jest  w  klasach  szkoły  podstawowej i gimnazjum – 31,8 %, a kinestetycy i reprezentanci stylu mieszanego to największa grupa wśród uczniów szkoły technicznej – odpowiednio 26,2 % i 33,3 %.

Tabela 4:     Style uczenia się (podział ze względu na płeć i typ szkoły)

Płeć Typ szkoły Style uczenia się
Konkre-tne doświa-dczenie Konce-ptuali-zacja Refle-ksyjna obser-wacja Aktywne ekspe-rymen-towanie
Dziewczęta szkoła podstawowa + gimnazjum   26 0 16 10
średnia szkoła zawodowa   20 0   7 13
średnia szkoła ogólnokształcąca   11 1   6   6
Razem   57 1 29 29
Chłopcy szkoła podstawowa + gimnazjum   13 5 11   7
średnia szkoła zawodowa   19 5 14   8
średnia szkoła ogólnokształcąca   15 3 17   3
Razem   47 13 42 18
Ogółem 104 14 71 47

Badania stylów uczenia się wykazują, że większość badanych uczniów preferuje konkretne doświadczenie – 88,1 % i refleksyjną obserwację – 60,2 %.

Wśród chłopców przeważa konkretne doświadczenie – 78,3 %  i  refleksyjna  obserwacja – 70 %. Wśród dziewcząt dominuje konkretne doświadczenie – 98,3 %  i  równoznacznie  w  50 % – refleksyjna obserwacja i aktywne eksperymentowanie.

We wszystkich typach szkół dominuje konkretne doświadczenie – ok. 90 %, W szkole podstawowej  i  gimnazjum:  refleksyjna  obserwacja  w  61,4 %,  a  aktywne  eksperymentowanie w 38,6%; w średniej szkole zawodowej: aktywne eksperymentowanie i refleksyjna obserwacja występują w równych proporcjach – po 50 %, a w szkole średniej ogólnokształcącej: refleksyjna obserwacja  w  71,9 %  a  aktywne  eksperymentowanie  w  28,1 %.  We  wszystkich  typach  szkół w najmniejszym stopniu występuje obszar zwany konceptualizacją (abstrakcjonizmem).

Tabela 5: Typy osób w badanej grupie młodzieży

Płeć
Typ szkoły
Typ osoby
Odkrywca Myśliciel Pragmatyk Człowiek czynu
Dziewczęta szkoła podstawowa + gimnazjum 16   0 0 10
średnia szkoła zawodowa   7   0 0 13
średnia szkoła ogólnokształcąca   5   1 0   6
Razem
28   1 0 29
Chłopcy szkoła podstawowa + gimnazjum   6   5 0   7
średnia szkoła zawodowa 13   1 3   5
średnia szkoła ogólnokształcąca 13   4 1   2
Razem
32 10 4 14
Ogółem 60 11 4 43

Wśród badanej grupy osób ponad połowę stanowią odkrywcy – 50,8 %; ludzie czynu to 43%, myśliciele – 9,3 % i pragmatycy tylko 3,4 % uczniów.

W grupie 58 dziewcząt dominują dwa typy – człowiek czynu – 50 % i odkrywca – 48,3 %. Tylko jedna uczennica okazała się myślicielem – 1,7 % i nie ma w ogóle pragmatyków.

W grupie 60 chłopców przeważają odkrywcy – 53,3 %, ale są też ludzie czynu – 23,3 %, myśliciele – 16,7 % i pragmatycy – 6,7 %.

We wszystkich typach szkół  dominują  odkrywcy  –  ok. 50 %;  ludzie  czynu  to  ok. 40 % w szkole podstawowej i gimnazjum oraz w średniej szkole zawodowej, a ok. 25 % w szkole średniej ogólnokształcącej. Około 15 % myślicieli jest w szkole ogólnokształcącej,  a  ponad  10 % w szkole podstawowej i gimnazjum. Niewielki odsetek stanowią pragmatycy, których w ogóle nie ma wśród uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum, a w pozostałych szkołach stanowią mniej niż 10 %.

Łącząc style sensoryczne ze stylem uczenia się widać, że wśród wzrokowców najwięcej jest odkrywców – 45,7 % i ludzi czynu – 37 %. W grupie słuchowców – 50 % to odkrywcy, a 40,9 % to ludzie  czynu.  Wśród  kinestetyków  ponad  57 %  stanowią  odkrywcy,  28,6 %  to  ludzie  czynu, a 14,3 % to pragmatycy. Osoby  o  mieszanym  stylu  sensorycznym  są  jednocześnie  odkrywcami w ponad 55 %, ludźmi czynu w 37,9 % i myślicielami w 6,9 %.

Rola rysunku w wychowaniu dzieci

Wstęp pracy magisterskiej

Historia rysunku jest tak samo długa, jak historia ludzkości. Prymitywne rysunki znajdowane były w jaskiniach, gdzie w czasach prehistorycznych zamieszkiwali ludzie i język był jeszcze bardzo ubogi. Rysunek był niewątpliwie pierwszą formą komunikacji pośredniej. Pozwalał on pozostawiać wiadomości nieobecnym członkom wspólnoty.

Na przestrzeni wieków rysunek oraz jego bardziej wysublimowane formy – malarstwo czy grafika – odgrywał bardzo ważną rolę w życiu społeczeństw. Był najpopularniejszym – ze względu na swoją formę i dostępność – rodzajem sztuki. Jego zrozumienie nie wymaga umiejętności czytania, a przekaz jest łatwy do zrozumienia.

Obecnie znaczenie rysunku straciło na znaczeniu ze względu na rozwój innych form przekazu wizualnego (fotografia, film), ale jego nauka jest nadal w programach szkół, a jego niektóre formy (np. karykatura) stanowią bardzo wyrazistą i czytelną formę przekazu, za pomocą której w skróconej postaci można przekazać wiele treści.

Rysunek ma wciąż dużą rolę w wychowaniu dzieci. Z jednej strony kształtuje smak estetyczny, z drugiej zaś pozwala się dziecku wypowiedzieć, pokazać to, czego nie potrafi ono jeszcze wypowiedzieć słowami.

Tą właśnie cechę rysunku wykorzystuje się w diagnostyce pedagogicznej. Rysunek jest tą formą aktywności dziecka, którą poznaje ono w najwcześniejszym okresie życia, jeszcze przed mówieniem, czytaniem i pisaniem. Można więc z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że jest to też najbardziej naturalny sposób „rozmowy” z dzieckiem, szczególnie, jeśli chodzi o sferę związaną z emocjami i przeżyciami dziecka, o których trudno mu rozmawiać słowami.

Celem niniejszej pracy było ukazanie obrazu rodziny wyłaniającego się z rysunków dzieci. Wprawdzie materiał badawczy był ograniczony możliwościami, jakie miałam w jego zbieraniu, ale wystarczający, aby zobrazować rodzaje rodzin z wiejskiego środowiska, gdzie dzieci uczęszczają do szkoły gminnej.

Praca składa się z czterech rozdziałów. Rozdział pierwszy poświęcony jest ogólnej charakterystyce dziecka w wieku szkolnym. Omówiono w nim rozwój fizyczny, poznawczy, społeczny, emocjonalny i etyczno-moralny dziecka oraz uwarunkowania rozwoju dziecka.

W rozdziale drugim zaprezentowano model współczesnej rodziny, a w nim style wychowania w rodzinie, ogólną charakterystykę typów rodzin oraz obraz rodziny w oczach dziecka.

Rozdział trzeci omawia metodologię badań własnych, w tym rysunek jako środek diagnostyczny, przedmiot i cele badań własnych, pytania badawcze i hipotezy robocze oraz metodę, organizację i potrzeby badań.

W czwartym rozdziale przedstawiono rezultaty badań własnych. Omówiono w nim etapy rozwoju rysunkowego wzięcia, znaczenie rysunku rodziny w diagnozie pedagogicznej i analizę rysunku rodziny jako źródła wiedzy o dziecku. Scharakteryzowano teren i obiekt badań oraz przeanalizowano rysunki dzieci zebrane w trakcie badań. Całość zakończono podsumowaniem.

Style myślenia

Myślenie – uświadamianie sobie związków, zależności między rzeczami, zjawiskami; poznawanie, rozumowanie, sądzenie, przypuszczanie, mniemanie; snucie rozważań, zastanawianie się, rozmyślanie.

Postrzeganie świata, uczenie się odbywa się, kiedy następuje napływ informacji poprzez system sensoryczny. Zmysły rejestrują najdrobniejsze detale z każdego momentu naszego życia. Nasz system sensoryczny odzwierciedla sposób, w jaki postrzegamy świat, uczymy się, zachowujemy się. Model tego, co doświadczamy w danym momencie jest bezpośrednim wynikiem sposobu, w jakim zmysły przetwarzają informacje napływające z zewnątrz i wewnątrz. Jednak, chociaż informacje dochodzą ze świata zewnętrznego i wewnętrznego przez cały system sensoryczny, to każdy z nas ma tendencję do przetwarzania ich poprzez jeden lub dwa dominujące systemy – oznacza to, ze napływające informacje będą bezwiednie przetwarzane przez jeden (dwa) z kanałów: wzrokowy, słuchowy lub kinestetyczny. Stąd każdy ma własny, unikalny sposób postrzegania świata i kodowania informacji.

Osoba z dominującą lewą półkulą mózgową przyswaja sobie informacje w sposób uporządkowany, linearny, analityczny. Woli szczegóły i informacje podane w sposób logiczny. Osoba z dominującą prawą półkulą musi najpierw zobaczyć cały obraz, aby potem móc absorbować poszczególne jego części na podstawie wizualizacji sztuki, kolorów, muzyki, intuicji. Może również nastąpić mieszanie stylów myślenia dwóch półkul mózgowych.

Profesor Anthony Gregorc z Uniwersytetu w Connecticut i konsultanci z organizacji Super Camp, zaproponowali podział stylów myślenia na cztery podstawowe grupy:

  • konkretne sekwencyjne,
  • konkretne nieliniowe,
  • abstrakcyjne nieliniowe,
  • abstrakcyjne sekwencyjne.

Konkretni sekwencyjni myśliciele – osadzeni twardo w rzeczywistości, a rzeczywistość to wszystko, co mogą usłyszeć, zobaczyć. Lubią konkretną wiedzę. Spostrzegają i zapamiętują łatwo fakty, konkretne informacje, formuły i zasady. Uczą się najlepiej przy wykonywanej pracy niż studiowaniu teorii.

Konkretni nielinearni myśliciele – są przeważnie eksperymentatorami, choć też twardo osadzonymi w rzeczywistości. Są gotowi do wypróbowywania i sprawdzania nowych metod, dochodzą często do nowych, twórczych rozwiązań.

Abstrakcyjni nielinearni myśliciele – przyswajają informacje, idee i porządkują je przez głęboką refleksję. Najlepiej funkcjonują w wolnych, nie zorganizowanych strukturach i wśród życzliwych ludzi. Ich prawdziwym światem jest świat emocji i uczuć. Najlepiej zapamiętują informacje i wiedzę podane w niekonwencjonalny sposób.

Abstrakcyjni sekwencyjni myśliciele – kochają świat teorii i myśli abstrakcyjnej. Myślą koncepcyjnie i analizują informacje. Łatwo skupiają uwagę na ważnych kwestiach i faktach. Ich proces myślenia jest logiczny, racjonalny i intelektualny.

Charakterystyka terenu i obiektu badań

Badaniami objęto osiemnaścioro dzieci z klas nauczania początkowego w szkole gminnej. Rysunki dzieci wykonywały w czasie lekcji w obecności wychowawczyni i prowadzącej badania. Technika wykonywania prac była dowolna i jej wybór całkowicie należał do dzieci. Po wykonaniu prac dzieci zostały poproszone o wypełnienie krótkiej ankiety i włożenie wraz z rysunkiem do koperty.

Wśród badanych dzieci było osiem dziewczynek i dziesięciu chłopców. Siedemnaścioro dzieci mieszkało z obojgiem rodziców, jedno tylko z matką. Czworo z badanych było jedynakami, siedmioro miało jednego brata lub siostrę, pięcioro dwoje rodzeństwa i dwoje dzieci miało trójkę rodzeństwa.

W czterech przypadkach dziećmi opiekowali się tylko rodzice, w czternastu pozostałych również dziadkowie.

Na pytanie: „Które z rodziców spędza z tobą więcej czasu?” dziesięcioro dzieci odpowiedziało, że oboje rodzice, pięcioro – że mama i troje, że tata. Na kolejne pytanie: „Czy chciałbyś/ chciałabyś, więcej czasu spędzać z rodzicami, siedemnaścioro dzieci odpowiedziało „tak” i jedno „nie”.

Kolejne pytanie dotyczyło relacji badanych dzieci z rodzeństwem. Trzynaścioro z badanych dzieci stwierdziło, że dobrze się rozumie z rodzeństwem i jedni, że nie może się porozumieć.

Wszystkie dzieci stwierdziły, że są zadowolone z opieki rodziców, siedemnaścioro jednak chciałoby, aby rodzice więcej się nimi zajmowali i poświęcali im więcej czasu, jedno zaś odpowiedziało na to pytanie negatywnie.

Ostatnie pytanie było pytaniem kafeteryjnym i brzmiało: „Czy chciałbyś (chciałabyś), aby rodzice coś zmienili w swoim postępowaniu? Jeżeli tak, to napisz szczerze, co ci się w postępowaniu rodziców nie podoba. Odpowiedzi dzieci przedstawiono na wykresie 1. Kilkoro dzieci dało więcej niż jedną odpowiedź.

Wykres 1. Odpowiedzi dzieci na pytanie 1.

Źródło: Opracowano na podstawie badań własnych