Metody badań pedagogicznych

Metoda to zespól teoretycznie uzasadnionych zabiegów koncepcyjnych i instrumentalnych obejmujących najogólniej całość postępowania badacza, zmierzającego do rozwiązania określonego prob­lemu naukowego”.[i] – A. Kamiński

„Metoda jest to sposób systematycznie stosowany, to znaczy stosowany w danym porządku z intencją zastosowania go także przy ewentualnym powtarzaniu się analogicznego zadania”.[ii] – W. Zaczyński.

Technika jest pojęciem podrzędnym wobec metody i nadrzędnym w stosunku do narzędzia badawczego. Techniką badań T. Pilch nazywa za Kamińskim „czynności praktyczne, regulowane starannie wypracowanymi dyrektywami, pozwalającymi na uzyskanie optymalnie sprawdzalnych informacji, opinii, faktów”.[iii]

Techniki są zatem czynnościami określanymi przez dobór odpowiedniej metody i przez nią uwarunkowanymi. Technika badawcza ogranicza się do czynności pojedynczych lub pojedynczo-jedno­rodnych. Technika badawcza oznacza czynności: obserwowanie, prowadzenie wywiadu.

Chcąc rozwiązać problemy i hipotezy w mojej pracy posłużę się metodą sondażu diagnostycznego. „Metoda sondażu diagnostycz­nego jest sposobem gromadzenia wiedzy o atrybutach strukturalnych i funkcjonalnych oraz dynamice zjawisk społecznych, opiniach i poglą­dach wybranych zbiorowości, nasilaniu się i kierunkach rozwoju określonych zjawisk i wszelkich innych zjawiskach instytucjonalnie nie zlokalizowanych – posiadających znaczenie wychowawcze – w oparciu o specjalnie dobraną grupę reprezentującą populację generalną, w której badane zjawisko występuje”.[iv]

W sondażu diagnostycznym stwierdzone prawidłowości mają najwyższy stopień prawdopodobieństwa w ramach ograniczonych dobrem próby.

Posłużę się w sondażu diagnostycznym następującymi techni­kami: ankietą, obserwacją systematyczną bezpośrednią, wy­wiadem skategoryzowanym (zbiorowym).

Ankieta jest techniką gromadzenia informacji, polega najczęściej na samodzielnym wypełnianiu przez badanych specjalnych kwestionariuszy, na ogół o wysokim stopniu standaryzacji w obecności lub częściej bez obecności ankietera. Wypełnianie ankiety polega na podkreśleniu właściwej odpowiedzi lub stawianiu określonych znaków przy odpowiednich punktach. Pytania ankiety są zawsze konkretne, ścisłe i jednoproblemowe.

Ankieta jest niezastąpiona w moich badaniach bowiem stanowi niezbędne narzędzie poznawania cech zbiorowości, faktów, opinii
o zdarzeniach i danych liczbowych. Celem ankiety jest uzyskanie informacji dotyczących struktury, sposobu funkcjonowania uczniów
i ich rodzin.

Wiedza uzyskana drogą ankiety posłużyła do szczegółowych badań wywiadem skategoryzowanym (zbiorowym). Zgadzam się z
T. Pilchem, który twierdzi, że „Wywiad jest rozmową badającego z respondentem lub respondentami według opracowanych wcześniej dyspozycji lub w oparciu o specjalny kwestionariusz”.[v]

Wywiad służy głównie do poznawania faktów, opinii i postaw danej zbiorowości. Materiał uzyskany drogą wywiadu pozwolił mi na analizę układów i zależności między istnieniem i powstawaniem niepowodzeń szkolnych, a środowiskiem rodzinnym. Celem badań jest możliwie dogłębne i wszechstronne poznanie istoty zjawisk wychowawczych zachodzących w środowisku. Pomógł mi on zanalizować warunki środowiska rodzinnego dzieci objętych badaniem.

Kolejną techniką wybraną przeze mnie jest obserwacja systema­tyczna bezpośrednia. Jak podaje T. Pilch „obserwacja jest czynnością badawczą polegającą na gromadzeniu danych drogą postrzeżeń”.[vi]

Obserwacją można nazwać prostą, nieplanową rejestrację zdarzeń i faktów, ale także proces kontrolowanej obserwacji systematycznej z użyciem technik pomocniczych. Obserwacja dostarcza mi najbardziej „naturalnej” wiedzy o obserwowanej grupie, a więc uważam, że najbardziej prawdziwej. Przez tak rozumianą obserwację chcę uzyskać informacje o wpływie środowiska rodzinnego ucznia na motywacje dziecka do uczenia się. W swoich badaniach szczególną uwagę zwróciłam na warunki materialno-bytowe i warunki kulturowe w rodzinach badanych uczniów.


[i] R. Wroczyński, T. Pilch, Metodologia pedagogiki społecznej (A. Kamiński, art. – Metoda, technika, procedura badawcza w pedagogice empirycznej), Wrocław 1974 r.

[ii] W. Zaczyński, Praca badawcza nauczyciela, Warszawa 1981 r., s. 17

[iii] T. Pilch, Zasady badań pedagogicznych, Warszawa 1995 r., s. 80

[iv] Tamże, s. 51

[v] Tamże, s. 82

[vi] Tamże, s. 77

Organizacja i przebieg badań własnych

Ponieważ właściwa organizacja badań jest niezmiernie ważna dla prawidłowego ich przeprowadzenia, a także dla maksymalizacji rzetelności uzyskanych rezultatów pracy badawczej – kierowano się więc szczegółowo zaplanowanym schematem procesu badawczego[1].

Przed przystąpienie do badań trzeba zadać sobie kilka pytań.

Jednym z nich będzie – czy przeprowadzenie wymyślonych badań będzie możliwe do wykonania?

W omawianym wcześniej przypadku można założyć, że testy są wykonalne – możliwe, że dotrzemy do dziewcząt i chłopców z pewnego gimnazjum. Powyższe pytanie jest istotne z punktu widzenia prowadzenia działalności naukowej. Pamiętaj, że badania nie zawsze są możliwe. Temat może być dla nas niezwykle interesujący, ale może nie być możliwe dotarcie do respondentów. Na przykład chcemy wiedzieć, dlaczego nastolatki uprawiają prostytucję. Temat na pewno ciekawy, ale jakie jest prawdopodobieństwo, że dotrzemy do młodych prostytutek? Gdzie powinniśmy jej szukać? Nawet gdybyśmy mogli znaleźć ludzi, nie jesteśmy pewni, czy chcieliby z nami porozmawiać. Na to pytanie powinniśmy odpowiedzieć zanim wybierzemy temat pracy.

Powinniśmy się również zastanowić czy na przeprowadzenie badań będą potrzebne jakieś zgody?

W celu przeprowadzenia badań musisz uzyskać zgodę kierownictwa placówki. Może się okazać, że tego nie rozumiemy i musimy zmienić nasz wybór obszaru badań. Nie ma możliwości rozpoczęcia badań bez uprzedniej zgody osoby odpowiedzialnej za daną placówkę. Gdyby rozmowy kwalifikacyjne odbywały się poza szkołą, na wzięcie udziału w ankiecie potrzebowalibyśmy jedynie uzyskania zgody od potencjalnych respondentów. Należy jednak zaznaczyć, że wówczas cel naszych badań powinien zostać całkowicie zrewidowany.


[1] Zob. J. Brzeziński, Elementy metodologii badań psychologicznych, Warszawa 1984r.,  s. 6-17.