Procesy adaptacji twórczej i rozwijania nowatorstwa pedagogicznego w systemie edukacji

Powodzenie postępu w pedagogice zależy od aktywnego udziału nauczycieli, a także co jest z tym związane posiadanie przez nauczyciela kwalifikacji, stopnia odpowiedniego zaangażowania i satysfakcji z wykonywanej pracy. Ażeby realizować reformy oświatowe należy dokonać zmian w sytuacji zawodowej nauczycieli.

E. Samujło wychodzi z założenia, że trzeba zahamować postępującą pauperyzację nauczycieli:

  • uregulować status zawodowy nauczycieli, gwarantując autonomię i stabilizację dla dobrych pedagogów,
  • zadbać o kształcenie nauczycieli doskonalenie i doradztwo. ( M. Samujło, cyt. za M. Ochmańskim, 1997, s. 191).

Należy też informować wyczerpująco nauczycieli o propozycjach zmian oświatowych ( nauczyciele nie zawsze są świadomi nowych, celów i zadań, jakie się przed nimi stawia). Zapoznać z wymogami, jaki ma być nauczyciel, który jest realizatorem reform oświatowych oraz jak w związku z tym powinno przebiegać jego kształcenie.

Umożliwić dostarczenie nauczycielowi tak bardzo potrzebnej wiedzy praktycznej, dotyczącej ludzkich zachowań w sytuacjach typowych i problemowych doświadczeń życiowych oraz form stałego dokształcania. Sytuacje szkolne wymagają od nauczyciela refleksji, poszukiwania nowych rozwiązań i dostosowania się do aktualnych sytuacji.

Nauczyciel powinien posiadać pewne zalety osobowościowe i zawodowe, charakteryzować się:

  • konsekwencją w myśleniu i działaniu, trzeźwą ocena swoich predyspozycji i umiejętności,
  • działaniem planowym,
  • otwartością i komunikatywnością, zamiłowaniem do pracy z dziećmi i młodzieżą,
  • spostrzegawczością, intuicją, możliwością,
  • asertywnością, empatią, tolerancją, kulturą osobistą, przyjaznym stosunkiem do innych ludzi.

Nauczyciele realizując politykę oświatową powinni poszerzać swoją wiedzę i korzystać z różnych form dokształcania ( studia podyplomowe, wojewódzkie ośrodki metodyczne, czy samodzielna lektura czasopism pedagogicznych).

Jednym z istotnych zadań w zakresie edukacji nauczycieli jest tworzenie optymalnych warunków i atmosfery pozwalającej na kreowanie osobowości kandydatów do zawodu nauczycielskiego, ich szczególnych kompetencji zawodowych ( np. prawidłowej komunikacji, empatii, umiejętności kontaktów interpersonalnych, służących pomocy uczniom w ich samorozwoju, odporności psychicznej na stres, twórczości w działaniu itp.).

Dialog i komunikacja to podstawowe środki współpracy tworzące podstawę osiągania równowagi między zaakceptowaniem wspólnych norm, a honorowaniem istotnych różnic.

H. Kwiatkowska mówi, że: edukacja dla integrującego się świata zakłada potrzebę kształcenia umiejętność otwierania się ludzi na inność i odmienność, na różnice między kulturowe. Sprawności komunikacyjne odgrywają w tym procesie istotną rolę. ( H. Kwiatkowska, 1997, s. 310).

Jednym z zadań współczesnego nauczyciela jest wychowanie uczniów na obywateli Europy. W szkole uczniowie mają uczyć się koniecznych form współżycia społecznego, rozwijać w sobie umiejętność samodzielnego myślenia i działania.

W świetle tych potrzeb nauczyciele powinni być wychowawcami, przekazicielami kultury, norm i wartości, organizatorami wolnego czasu i animatorami, opiekunami, doradcami, przywódcami.

Zdaniem S. Sławińskiego reforma, musi brać pod uwagę rozwój dziecka jako naturalne zjawiska. Działalność kształcąca czy wychowawcza nauczyciela polega na rozbudowaniu i ukierunkowaniu rozwoju dziecka. ( S. Sławiński cyt. za M. Ochmański,1997, s.193).

Nauczyciel realizuje strukturę wspomagania człowieka w procesie codziennego usamodzielniania się, np. intelektualnego i emocjonalnego. Ponieważ dziecko jest podmiotem swojego rozwoju nauczyciel może wprowadzić je w samokształcenie i samowychowanie. Ważną sprawą jest rozwijanie u uczniów umiejętności samodzielnego zdobywania potrzebnych informacji.

Twórcze pomysły spotykają się z uznaniem i są wykorzystywane przez kolegów. Zapisywanie własnych pomysłów i rozwijanie ich. Należy uczyć zachowywania pewności siebie, nie postępować wrogo i agresywnie, liczyć się z osobowością innych ludzi.

Trzeba udzielać informacji o procesie twórczym. Rozwiewanie lęku jaki wzbudzają arcydzieła – przedstawienie uczniom metod zastosowanych przez artystę oraz historię pracy nad dziełem. Popieranie i ocenianie inicjatywy wychowanków w uczeniu się oraz zwiększanie samodzielności uczniów. Ciągłe rozwiązywanie problemu, który nie daje spokoju i wymaga nowego rozwiązania.

Nauczyciel powinien stwarzać sytuacje wymagające twórczego myślenia – stopniowanie trudności. Stwarzać zarówno okresy aktywności jak i spokoju. Planowanie okresów spokoju w ciągu dnia. Udostępniać środki do realizacji pomysłów. Pokonywanie trudności w warunkach realnych – mobilizować zasoby szkoły, rodziców, różnych instytucji. Popierać zwyczaj, pełniej mobilizacji pomysłu. Uczyć weryfikować konsekwencje pomysłu i wykonywać czarną robotę poprzez wprowadzenie go w czyn. Rozwijać konstruktywny krytycyzm. Podawać realne środki do usunięcia braków. Popierać zdobywanie wiedzy w wielu dziedzinach, ponieważ sprzyja to oryginalności.

W ujęciu R. Schulza idea ” edukacji” jako działalności twórczej ” jest to konstrukcja intelektualna, która skupia wokół siebie wszystkie szczegółowe koncepcje wchodzące w skład pedagogicznego kreacjonizmu. A są one następujące:

Ideologia uczenia twórczego.

Zgodnie z jej założeniami proces uczenia ma – lub powinien mieć – charakter twórczy a uczeń powinien być uznany i traktowany jako jeden z przedmiotów działalności twórczej

Ideologia twórczego nauczyciela.

U jej podstaw tkwi przekonanie, że praca pedagogiczna czyli działanie związane z nauczaniem i wychowaniem mają charakter twórczy.

Koncepcja szkoły jako organizacji twórczej

Zakłada ona, że szkoła jako pewien złożony system działania zdolna jest również do manifestowania zachowań twórczych np. tworząc innowację w związku z rozwiązywaniem swych problemów przystosowawczych i rozwojowych.

Kompetencja samoregulacji i samoodnowy systemu edukacyjnego.

U jej podstaw tkwi założenie, że system szkolny powinien stanowić autonomiczny podmiot w procesie zmiany i powinien zyskać zdolność do samodzielnego rozpoznawania i rozwiązywania problemów przystosowawczych i rozwojowych słowem, że jego funkcjonowanie powinno mieć innowacyjny charakter. (R. Shulz,1996, s.16).

Według S. Seul można sobie i uczniom życzyć, by nauczyciel prezentował twórczą postawę w pracy dydaktycznej, znał swoje możliwości, zdeterminowane temperamentem, zrezygnował z ” etykiet”, akceptował ucznia i kontrolował pozycję socjometryczną w klasie, gdyż wszystkie działania wywierają istotny statystycznie ustalony wpływ na pobudzanie i rozwijanie możliwości ucznia. ( S. Seul,1995, s. 23).

Nauczyciel nowatorski myślący niestereotypowo sprzyja w wyższy stopniu uzyskiwaniu zamierzonych celów edukacyjnych. Spostrzega on ucznia jako podmiot, z którym warto współdziałać, potrafi go zachęcić, przyciągnąć, zainteresować zdobywaniem wiedzy i umiejętności.

Cz. Kupisiewicz uważa, że reformowane nauczanie szkolne pojmowane dzisiaj jako etap wstępny do kształcenia ustawicznego, zmienia też swój charakter i z dawnej roli informacyjno- egzaminacyjnej przychodzi do roli stymulującej i regulującej aktywność ucznia. Przygotowanie pedagogiczne nauczycieli jest więc niezbędne do urzeczywistnienia tych nowych funkcji nauczania i dostosowania do wymogów racjonalnej demokratyzacji, a zarazem i do zbliżenia do warunków życia społeczno- gospodarczego. ( Cz. Kupisiewicz, 1995, s. 77).

Allen. T. Pearson zakłada, że zgodnie z założeniami tej reformy w kształtowaniu nauczycieli, częściowo już zrealizowanym w krajach Wspólnoty Europejskiej, kładzie się silny nacisk na przygotowanie ich do:

  1. Działalności w środowisku lokalnym oraz na rzecz tego środowiska.
  2. Wdrożenie młodzieży do korzystania z nowych technik i środków informacyjnych.
  3. Wprowadzenia kursów przedzawodowych w szkole średniej.
  4. Opracowania programów służących aktualizacji i poszerzaniu wiedzy absolwentów niepełnych i pełnych ( maturalnych) szkół średnich o kwalifikacje wymagane na rynku pracy.
  5. Sprawowane funkcji wychowawczych w szerszym od dotychczasowego zakresie, co wiąże się z przekształceniami życia rodzinnego m.in. Wskutek wzrastającego zatrudnienia obojga rodziców oraz zmniejszenia się liczby rodzin wielopokoleniowych. ( Allen T. Pearson, s. 148).

Celem kształcenia nauczycieli powinno być przekazywanie przyszłym nauczycielom tego, co zostało nauczone w toku praktyki nauczania i co może pomóc w realizowaniu zamiaru spowodowania uczenia się uczniów. Przyszli nauczyciele powinni nauczyć się takich ogólnych teorii i zasad, które dadzą się użyć w inteligentny i pomysłowy sposób.

Z. Ratajek uważa, że nadeszły takie czasy dla nauczycieli, że droga uzyskania kwalifikacji wiedzie nie przez przyswajanie i stosowanie teorii, ale przejawia się w samodzielnym i twórczym zajmowaniu postawy opozycyjnej, konstruowania swojej podmiotowej pedagogiki, swojego modelu doskonałości, brania pełnej odpowiedzialności za swoją ” rewizję” tradycji i nową wizję własnej obecności w procesach edukacyjnych. ( Z. Ratajek, 1995, s.25).

Natomiast M. J Szymański na podstawie badań przedstawia następujące opinie wyrażone przez nauczycieli. Uważają oni, że społeczeństwo nasze straciło jakby elementarny rozum edukacyjny, to jest zdolność do zadbania o elementarne warunki rozwoju własnych dzieci, są zgodni co do tego że nie treści kształcenia, ale rozwój i świat wartości człowieka to najważniejsze kwestie edukacji człowieka. Zaś edukację i sens pracy zawodowej nauczycieli sprowadza się do podporządkowania standardów, które zastały ustalone, sformułowane ” ponad” edukacją – ideologii systemu społecznego programom wiedzy szkolnej, prawom, definicjom, wzorom wyjaśnień. Co do reformy twierdzą, że sprawny jej przebieg wymaga centralnego sterowania. ( M.J. Szymański,1995, s.16).

T. Lewowicki wyrażał stosunkowo nowe stanowisko w polskiej dydaktyce dotąd nadmierne przywiązanie do opanowania wiedzy – bądź to drogą nauczania, bądź uczenia się zaniedbywało wychowawczą rolę wartości nadającą sens edukacji, ale także całemu życiu. ( T. Lewowicki, 1994, s. 17).

Rozwój nauczycieli w zawodzie jest procesem ciągłym, możliwym dzięki samokontroli i samokrytytce, uwarunkowanym połączeniem osobistych wysiłków edukacyjnych z formami instytucjonalnymi. Proces ten implikuje identyfikację z zawodem ( tj. profesjonalizację) wrastanie w zawód, rozwój w zawodzie i realizowanie tą drogą własnej osobowości, decyduje o powodzeniu zawodowym nauczycieli.

Wychowanie przedszkolne

Wychowanie przedszkolne posiada niezwykle długą historię. Już w okresie starożytności, a nawet we wspólnotach plemiennych, istniało wychowanie dzieci w wieku przedszkolnym.

Od 1 września 2009 roku wszystkie przedszkola zaczęły funkcjonować na zasadach przyjętych w myśl nowego ustroju szkolnego. Zgodnie z art. 14 Ustawy o systemie oświaty, obejmuje dzieci od początku roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy trzy lata, do końca roku kalendarzowego, w którym dziecko osiąga szósty rok życia[1].

W części krajów UE punktem wyjścia dla edukacji przedszkolnej jest ukończenie trzeciego roku życia. Nie obejmuje się nią dzieci młodszych, jednak w niektórych państwach, w edukacji przedszkolnej uczestniczą już dzieci w wieku 2-2,5 roku życia[2].

Korzystanie z obecnie zaoferowanej formy opieki przedszkolnej ma charakter nieobowiązkowy do roku 2011. Decyzja uzależniona jest od rodziców, którzy wedle oczekiwań i możliwości dziecka wybierają odpowiednią placówkę przedszkolną.

Wychowanie przedszkolne jest wdrażane w przedszkolach, oddziałach przedszkolnych, w szkołach podstawowych oraz innych formach edukacji przedszkolnej. Dziecko w wieku 5 lat ma obowiązek odbyć roczne przygotowanie przedszkolne w przedszkolu, oddziale przedszkolnym zorganizowanym w szkole podstawowej lub innym rodzaju placówki prowadzącej zagadnienia wychowania przedszkolnego.

Ustawa z dnia 19 marca 2009 roku dopuszcza odbycie rocznego obowiązkowego przygotowania przedszkolnego poza murami przedszkola – zezwolenie na nauczanie w domu rodzice dziecka mogą uzyskać po zasięgnięciu opinii w poradni psychologiczno – pedagogicznej. Rezultaty nauki w domowych warunkach regularnie sprawdza dyrektor danego przedszkola, dziecko realizuje tę podstawę programową, co wychowankowie przedszkola[3].

Wychowanie przedszkolne jest w Polsce pierwszym etapem systemu kształcenia, którego głównym zadaniem jest nie tylko pomoc rodzicom w sprawowaniu opieki nad dziećmi, ale przede wszystkim odpowiednie stymulowanie ich rozwoju i przygotowanie do rozpoczęcia nauki w szkole. Wymaga to od nauczyciela nieograniczonej wiedzy o dziecku oraz twórczej postawy.[4]

Edukacja przedszkolna ukierunkowana jest na wieloaspektowe i wszechstronne wspomaganie rozwoju dziecka we wszystkich jego sferach rozwojowych, bez wskazywania pierwszoplanowości tego procesu.

Wieku przedszkolnego nie da się jednoznacznie wyjaśnić – jego zróżnicowanie powstało pod wpływem nie tylko uwarunkowań historycznych czy społeczno-ekonomicznych, ale także tradycji, które panują w każdym kraju. To ono tworzy własną, odrębną strukturę i organizację stałych form opieki przedszkolnej, pomijając górną granicę okresu przedszkolnego, która została wyznaczona w danym państwie, w związku z dolną granicą obowiązku szkolnego.

Aktywność wychowawcza w przedszkolach odbywa się w różnych formach organizacyjnych. Do podstawowych zaliczyć należy m.in.: zabawy i różnego rodzaju prace wykonywane przez dzieci, czynności samoobsługowe czy chociażby zajęcia zaplanowane przez nauczyciela, zgodne z podstawą programową wychowania przedszkolnego.

Wychowanie przedszkolne ma charakter systemowy-wszelkie rodzaje zajęć i zabaw dla dzieci w tym okresie wiekowym są ze sobą ściśle powiązane, a co za tym idzie, stanowią nową jakość w porównaniu z wcześniejszym wychowaniem rodzinnym. Obejmuje ono zajęcia, które związane są ze wspieraniem rozwoju w różnorodnych obszarach edukacji m.in.: społeczno-moralnej, zdrowotnej, ruchowej, przyrodniczej, przygotowania do pisania i czytania, matematycznej, kulturowo-estetycznej, a także komunikacyjnej.

Fundamentalną rolą w planowaniu celów edukacyjnych wychowania przedszkolnego powinna być wiedza o dzieciach – ich doświadczenia, zainteresowania, potrzeby. Niezwykle ważne jest także poznanie aktualnego poziomu rozwoju dziecka i określenie rozwoju potencjalnego, który także ma duże znaczenie.

Zadaniem wychowania przedszkolnego jest przede wszystkim wspomaganie rozwoju umysłowego dzieci i odpowiednie przygotowanie wychowanków do startu szkolnego. Nauczyciele mają obowiązek prowadzenia systematycznych obserwacji i analiz zachowania dzieci w formie dokumentacji, która pozwoli lepiej poznać ich indywidualne możliwości umysłowe i ustalić potrzeby rozwojowe[5].

W zakresie funkcji przedszkola wymienić możemy m.in.: opiekę zdrowotną, bezpieczeństwo i odpowiednie przygotowanie do szkoły oraz niezbędną opiekę wychowawczą dziecka podczas nieobecności rodziców.

Przedszkole prowadzi również działalność pedagogiczną, która przygotowuje dzieci do startu szkolnego i ma na uwadze przede wszystkim wychowanie oraz działalność dydaktyczną przejawiającą się między innymi w procesie kierowania uczeniem się w różnych warunkach, ze szczególnym uwzględnieniem przygotowania do podjęcia nauki w szkole.

Pobudzanie i kierowanie rozwojem dziecka wymaga od nauczycieli dobrej orientacji w jego możliwościach. Jak wiadomo, rozwój jednostki ludzkiej nie przebiega w sposób jednolity. Można zaobserwować różnice indywidualne pomiędzy poszczególnymi dziećmi w rozwoju różnych sfer osobowości. W związku z tym, przedszkole pełni również funkcję wyrównawczą i kompensacyjną, a jego kadra pedagogiczna stara się zapewnić wszystkim dzieciom pomyślny start szkolny[6].

Do funkcji przedszkola zaliczyć możemy także przeciwdziałanie nieprawidłowościom, które przejawiają się w chronieniu podopiecznych przed zagrożeniem fizycznym i psychicznym.

Przedszkole podejmuje urozmaicone działania profilaktyczne, stymulujące, kompensacyjne i korektywne. Ma to charakter teoretyczny, w praktyce funkcje te są ze sobą ściśle powiązane[7].

Wychowanie przedszkolne, dobrze zorganizowane i poprowadzone przez profesjonalną kadrę, pełni bardzo ważne zadanie wspierające i wspomagające rozwój małego dziecka. Wszystkie te funkcje zapewniają im przede wszystkim opiekę wychowawczą podczas nieobecności rodziców. Najważniejszym zadaniem procesu wychowawczo-edukacyjnego w przedszkolu jest wspieranie rozwoju małego człowieka, a także rozwijanie umiejętności aktywno-poznawczych i zaspokojenie naturalnej potrzeby ciekawości świata.

Fundamentalnym celem współczesnego procesu wychowawczo-dydaktycznego jest dążenie do formułowania jednostki twórczej, kreatywnej o otwartym umyśle, zdolnej przystosować się do zmieniającej się rzeczywistości. Istotą edukacji kreatywnej, która wspiera rozwój dziecka jest przede wszystkim właściwe oparcie jej na relacji poziomu zaufania do poziomu lęku. Możliwe jest to tylko w procesie tworzenia i rozwijania się określonych środowisk wychowawczych i informacyjnych, w których żyje mały człowiek.

W grupie treści edukacji przedszkolnej figurują nie tylko wiadomości, ale ogół doświadczeń zdobywanych przez dzieci głównie w przedszkolu, ale również w domu rodzinnym i tradycjach, jakie w nim panują. W środowisku rodzinnym zdobywa się bogate, wszechstronne i interesujące dzieci treści, które rozwijają aktywność, zaspokajają ciekawość, wzmacniają samopoczucie i wiarę we własne siły.

Okres przedszkolny uznawany jest za niezwykle ważny w życiu człowieka. Dochodzi w nim do kształtowania się osobowości, nabywania różnych doświadczeń i umiejętności. Wychowanie w przedszkolu powinno stanowić podstawę dla prawidłowego rozwoju dziecka i odpowiedniego przygotowania do podjęcia do nauki w szkole.


[1] A. Klim-Klimaszewska. Pedagogika przedszkolna. Nowa podstawa programowa. Warszawa 2010, Instytut Wydawniczy Erica, s. 26.

[2] R. Kucha, Wychowanie przedszkolne w polityce edukacyjnej krajów Unii Europejskiej. W: Edukacja przedszkolna na przełomie tysiącleci: wybrane zagadnienia. Red: S. Guz, Warszawa 2001, Wyd. WSP, s. 14.

[3] A. Klim-Klimaszewska, op.cit., s. 45.

[4] tamże, s. 17.

[5] A. Klim-Klimaszewska, op.cit.,s. 76.

[6] K. Lubomirska, Przedszkole rzeczywistość i szansa. Warszawa 1997, Wyd. „Żak”, s. 136.

[7] tamże, s. 137.

Kompetencje nauczycieli

Samorozwój osobisty to: poszukiwanie samowiedzy, dążenie do samookreślenia się, budowanie ideału własnej osoby, wybór celów i wartości godnych pożądania, realizacja programu rozwoju osobowości. Niezbędne staje się więc właściwe rozwijanie jego kompetencji zawodowych.

E. Siemak – Tylikowska wyróżnia dwa rodzaje owych kompetencji, a mianowicie: interpretacyjne i realizacyjne ( wykonawcze). Kompetencje interpretacyjne jest to doświadczenie, które umożliwia zrozumienie świata. Podstawowymi elementami tego doświadczenia są te wartości, wiedza i umiejętności, dzięki którym nadajemy sens wszystkiemu co się dzieje w naszym otoczeniu, możemy formułować cele działania, obmyślać środki i metody, spostrzegać otoczenie i siebie samych jako warunki wpływające na możliwości oraz ograniczenia działania. Kompetencje realizacyjne ( wykonawcze) to wiedza natury technicznej, implikowanie przez nią umiejętności posługiwania się określonymi metodami i środkami działania. ( E. Siemiak- Tylikowska, 1995, s. 269 ).

Jest to znajomość zasad metod i środków działania oraz umiejętności posługiwania się nimi w celu zrozumienia koncepcji rzeczywistości edukacyjnej. Wyróżnione rodzaje kompetencji są ze sobą w sposób naturalny powiązane i wzajemnie się warunkują. Dzięki rozumieniu możliwe jest działanie, samo zaś działanie sprzyja rozumieniu.

Powyższe kompetencje oprócz tego, że przygotowują nauczycieli do działalności innowacyjnej, zwracają uwagę na kształcenie jego kompetencji innowacyjnych. Kompetencją innowacyjną nauczyciela jest stworzenie indywidualnych zdolności do przetworzenia właściwie sformułowanej idei zmiany jakościowej, mającej na celu polepszenie wyników działalności pedagogicznej w określonej dziedzinie. Stan gotowości nauczyciela do przetwarzania jest wyrażony przez indywidualne osobościowe cechy, poziom jego kreatywności oraz zewnętrzną motywację do takiego działania.      Raport Komitetu Ekspertów w sposób syntetyczny przedstawia rodzaje zadań nauczyciela tj.:

  • „przekazywanie wiedzy i doświadczenia
  • pobudzanie aktywności poznawczej i praktycznej, rozwijanie sił twórczych i zdolności innowacyjnych dzieci i młodzieży,
  • rozwijanie zainteresowań, stwarzanie warunków do działalności praktycznej,
  • posługiwanie się nowoczesną technologią kształcenia, sposobienie uczniów do aktywności zawodowej i społecznej,
  • sprawdzanie i ocenianie osiągnięć szkolnych dzieci i młodzieży,
  • przygotowanie wychowanków do uczenia się przez całe życie, uczniów w formułowaniu zamierzeń edukacyjnych oraz planów zawodowych i życiowych,
  • pomoc w szkole oraz właściwego wykorzystania czasu wolnego”. ( Raport UNESKO).

Podaje za S. Seul, funkcjonowanie poznawcze i emocjonalne nauczyciela w trakcie wykonywanej przez niego pracy zawodowej, w interakcji z uczniami wpływa na efekty działań dydaktycznych. Ważne są przekonania dotyczące ucznia, jego aktualnej wiedzy i zdolności. Bezwarunkowa akceptacja ucznia zgoda na jego odrębność w zespole sprzyja okazywaniu autentycznego zainteresowania, troski, w nawiązywaniu dwupodmiotowej interakcji. (S. Seul, 1995, s. 21).

Nauczyciel nic nie traci ze swego autorytetu, gdy przejawia zachowanie pomocne, uczynne, a jednocześnie stawia wymagania pobudzające do rozwoju. Pozytywny obraz nauczyciela w świadomości ucznia sprzyja uzyskiwaniu przez tego ucznia lepszych wyników, niż gdy obraz ten jest negatywny. To postrzeganie decyduje także o tworzeniu relacji z nauczycielem i zachowaniu wobec niego.

L. Pawelski twierdzi iż nauczyciele, zwłaszcza ci niepokorni, poszukujący innowacji uważają, że przedstawione postawy programowe zawierają wiele elementów pożądanych w
procesie dydaktycznym w szkole podstawowej. Twierdzą jednak, że należy odejść od ” wtłaczania” uczniowi encyklopedycznej wiedzy, a wzbogacić go w wiedzę praktyczną, w wiadomości i umiejętności przydatne w szkole średniej i wyższej. ( L. Pawelski, 1997, s. 12).

Szczególny nacisk pokładany jest na wyrobienie oraz zdobycie przez ucznia umiejętności samokształcenia, samodoskonalenia, poszukiwania wiedzy w literaturze fachowej, korzystania z biblioteki i w zawartych w niej księgozbiorach.

Typowe cechy podejścia konserwatywnego w kwestiach odnoszących się do edukacji

Konserwatyzm powstał na przełomie XVIII/XIX w. Odznaczał się przywiązanie do wartości , które wydają się zagrożone lecz wg zwolenników tego kierunku powinny nadal trwać. Konserwatyzm w edukacji wyróżnia:

  • ciągłe podkreślanie znaczenia tradycji
  • duże znaczenie wzorów z  przeszłości ( np.: w europejskich gimnazjach klasycznych często sięgano do czasów antycznych; w Ameryce ważne są odniesienia do tradycji europejskich)
  • edukacja jest niezbędna do zapewnienia dobrobytu, szybkiego postępu technicznego, ochrony moralnych wartości życia
  • niechęć do nowych kierunków w nauce jako niebezpiecznych tendencji
  • uznawanie przyjętych i sprawdzonych dróg postępu
  • surowość w wychowaniu
  • nawiązywanie do pięknych wzorców z przeszłości, głównie związanych z życiem społecznym
  • utrzymywanie wysokiego poziomu kształcenia i troska o edukację, gdyż wg nich kryzys edukacji zapowiada trudności w gospodarce.

Idee konserwatywne zostały silnie rozwinięte i upowszechnione w USA (w czasie panowania Reagana i Busha) oraz w Wielkiej Brytanii (w latach rządów M.Thatcher).

W Stanach Zjednoczonych opublikowano w 1991 roku raport „Ameryka 2000. Strategia edukacyjna”.

Autorzy uznali, iż nową wizję zdecydowanie lepszej edukacji stworzą: 4 pociągi poruszające się po równoległych torach i zmierzające ku 4-em celom: lepszym i bardziej wydajnym szkołom nowej generacji szkół amerykańskich, narodowi kształcącemu się przez całe życie, społecznością sprzyjającym uczeniu się. Wyznacznikami zmian powinny być:

  • standardy programowe z pięciu podstawowych przedmiotów uwzględniające władzę i umiejętności,
  • powszechne stosowanie testów osiągnięć – określających co osiągają szkoły i nauczyciele po ukończeniu klas IV, VII, XII,
  • raporty o funkcjonowaniu szkół opracowywane w skali dzielnicy, stanu i kraju,
  • zróżnicowane płace dla nauczycieli,
  • nagrody dla najlepszych szkół i nauczycieli.

W Wielkiej Brytanii w 1988 roku w reformie edukacji przyjęto podobne założenia: wspólne standardy programowe, testowe badania osiągnięć szkolnych, sprawdzenie podawane do wiadomości publicznej wyników pracy szkół i nauczycieli.

Neokonserwatyzm– nowe hasła, stosunek do niektórych elementów nowoczesności.

Neokonserwatyzm to współczesne wydanie konserwatyzmu; nie utożsamiony jednak z tradycjonalizmem, gdyż trudno jest przeciwstawiać się postępowi nauki i zmianom cywilizacyjnym. Neokonserwatystom zależy jednak na poszanowaniu tradycji, ciągłości kulturowej, zachowania tradycyjnych wartości. Kierunek ten bardzo wysoko sytuuje edukacje, ponieważ jest ona niezbędna do zapewnienia dobrobytu, rozwoju gospodarczego, przede wszystkim zaś do ochrony i utrwalenia moralnych wartości życia. Podstawowym celem edukacji neokonserwatywnej jest moralność i wspólnota kulturowa. A jakości życia zbiorowego decyduje jego instytucjonalizacja- stąd przekonanie o doniosłej roli szkoły społeczności lokalnej i rodziny, a także państwa. Neokonserwatyzm ostro krytykuje współczesna edukację, gdzie ma miejsce swobodny dobór treści przez dzieci i młodzież. Zdaniem neokonserwatystów powinien zostać wprowadzony wspólny „trzon programowy”, który umożliwi wszystkim uczniom poznanie jednakowego „zestawu wiedzy”, czyli odpowiednio dobranych pojęć, idei, faktów, informacji.

Liberalizm i neoliberalizm w myśli społecznej i wychowaniu.

Liberalizm rozwinął się od XVII do końca XIX wieku. Związał się z walką o swobody religijne, narodowe, tolerancję, prawa jednostek do swobodnego rozwoju. W koncepcjach liberalnych naczelną wartością zarówno dla społeczeństwa jak i dla jednostki jest wolność- jest to wartość autoteliczna, niezbywalna, niezależnie od tego czy dotyczy narodu, grupy wyznaniowej, przedsiębiorstwa, organizacji społecznych czy też zwykłych obywateli. Liberałowie są przeciwnikami zbyt sztywnych i szczegółowych przepisów prawnych, ograniczeń handlu i przedsiębiorczość, protestują przeciw nadmiernie restryktywnym przepisom podatkowym. Wg filozofii liberalnej człowiek jest wolny, dopóki swoją wolnością nie ogranicza wolności innych osób. W założeniach liberalizmu społeczeństwo kapitalistyczne z istoty rzeczy jest zdrowe, gdyż ustrój kapitalistyczny stanowi najlepsza podstawę urzeczywistnienia praw obywateli. Gwarantem pomyślności są demokratyczne zasady życia społecznego, równość praw wszystkich obywateli, jawność i przejrzystość życia publicznego. Liberałowie bez większych oporów akceptują pluralizm edukacji i jej otwarcie na różne kultury. Popierają programy zmierzające do zmniejszenia zjawiska „nierównych szans” w oświacie, do likwidacji barier rasowych, etnicznych, religijnych oraz barier płci. Łatwo akceptowane są również wszelkie koncepcje szkół zintegrowanych.

Neoliberalizm kształtował się już w XX w. Jego przedstawiciele zdawali sobie sprawę iż nadmierna swoboda jednostek wiodłaby do anarchii kładli więc nacisk na zobowiązania państwa i różnych organizacji wobec jednostki, konieczność zapewnienia wszystkim ludziom minimum socjalnego i równych szans w edukacji. Neoliberałowie w bardzo silnym, stopniu wierzą iż zasady gospodarki rynkowej i wolnej konkurencji mogą mieć zbawienne znaczenie dla edukacji. Walczą zatem o zniesienie wszelkich barier stwarzanych szkolnictwu prywatnemu. Nie są oni również zadowolenie z aktualnego stanu oświaty. Uważają że jest to wina zbyt znacznego stopnia instytucjonalizacji i biurokratyzacji całego systemu oświaty.