Rys historyczny polskiej pedeutologii

Pedeutologia jest działem pedagogiki zajmującym się zagadnieniami zawodu nauczycielskiego. Do ważnych kierunków badań pedeutologicznych należy przede wszystkim zaliczyć osobowość nauczyciela, poziom i zakres jego wykształcenia, warunki i efekty pracy, dobór kandydatów do zawodu nauczycielskiego, kształcenie, doskonalenie i samokształcenie nauczycieli.

Powstanie pedeutologii zbiegło się w czasie z powstaniem pedologii- nauki o dziecku.

Fakt „ odkrycia” dziecka spowodował zmianę w poglądach dotyczących istoty wychowania, a tym samym i funkcji wychowawcy.

Chociaż zainteresowanie zawodem nauczycielskim sięga czasów starożytnych, to rozwój pedeutologii przypada na XIX i XX wiek. W Polsce do pierwszych prac, dających omówienie problematyki nauczycielskiej należy zaliczyć wydane w 1787 roku „Powinności nauczyciela” Grzegorza Piramowicza wybitnego działacza Komisji Edukacji Narodowej. Ten swoisty podręcznik, poradnik i instruktaż jest w całości poświęcony nauczycielowi i dla niego przeznaczony. Piramowicz ukazuje wyniosłe cele pracy nauczyciela, liczne obowiązki względem ucznia i siebie samego, przekonuje do nowego programu, omawia wartościowe metody i środki postępowania z dziećmi, zachęca do wytrwałości, wyrozumiałości i samokształcenia. 1

Rozmyślania naukowe o problemie zawodu nauczycielskiego zawarte są również w rozprawie Jana Władysława Dawida „ O duszy nauczycielstwa” ogłoszonej w 1912 roku. Według Dawida cechą, która wywiera dominujący wpływ na kierunki i efektywność oddziaływania pedagogicznego nauczyciela – wychowawcy, jest osobliwy, emocjonalno – intelektualny stosunek do dziecka, zwany „ miłością dusz ludzkich.” Jest to miłość, bo człowiek wychodzi poza siebie, troszczy się, bezinteresownie czyni coś dla drugiego; jest to miłość dusz, bo przedmiotem jej jest wewnętrzna, duchowa treść człowieka, jego dobro moralne, jego oświecenie i doskonalenie jako istoty duchowej. 2

Dawid rozpatruje „powołanie nauczycielskie”, natomiast Z. Mysłakowski wprowadza pojęcie „ talentu pedagogicznego”, który jest „wrodzoną dyspozycją psychofizjologiczną. Autor zwraca uwagę na „wysoki stopień zależności sposobu i efektywności oddziaływania nauczyciela na ucznia od zespołu cech osobistych określanych ogólnie mianem „ kontaktowości”. 3

S. Szuman zakłada natomiast konieczność występowania dwu elementów w osobowości nauczyciela. Pierwszy, to „bogactwo jego osobowości, drugi to sposób rozdawania, czyli umiejętność oddziaływania na innych.” 4

M. Kreutz w swojej pracy pt. „Osobowość nauczyciela wychowawcy.” Zwraca uwagę na posiadanie przez nauczyciela trzech dyspozycji : 1) miłości do ludzi, 2) skłonności do społecznego oddziaływania, 3) zdolności sugestywnej, wyrażającej się w emocjonalnym oddziaływaniu na innego człowieka i traktuje ją jako rodzaj zdolności wrodzonej, która kształtuje się zwłaszcza we wczesnym okresie rozwoju społecznego jednostki. 5

Według S. Baleya znaczącą cechą dobrego nauczyciela jest „zdatność wychowawcza”, która jest „zbiorem wszystkich cech umożliwiających i ułatwiających wychowanie drugich” 6

Rozprawy J.W. Dawida, Z. Mysłakowskiego, S. Szumana, M. Kreutza, S. Baleya zawarte w dziele „ Osobowość nauczyciela” miały na celu „poszukiwanie ideału osobowościowego nauczyciela drogą indukcyjną lub dedukcyjną w nim samym, bez konfrontowania go z terenem jego działalności, a więc z wychowankami i środowiskiem społecznym.” 7

Oprócz badań dedukcyjnych rozwijał się nurt badań empirycznych, indukcyjnych. W. Dzierzbicka posługując się ankietą wysunęła stwierdzenie, że podstawowymi właściwościami dobrego nauczyciela jest wczuwanie się w psychikę ucznia, optymizm, tkliwość wzruszeń, pamięć przeżyć i wzruszeń. 8

M. Grzegorzewska na podstawie prowadzonych obserwacji, wyróżniła dwa typy osobowości nauczyciela : „ typ nauczyciela wyzwalającego, który oddziałuje na ucznia przez miłość, sympatię, chęć pomocy i stwarzanie klimatu pogody, ładu i życzliwości oraz typ nauczyciela hamującego, który oddziałuje za pomocą rozkazu, przymusu i sankcji, co wytwarza klimat obcości między nauczycielem a uczniem.” 9

Pedeutologia uzasadniła tezę o zależności między osobowością nauczyciela a jego wpływem wychowawczym na ucznia. Zwrócono uwagę, że w pracy wychowawczej może występować wiele typów nauczycieli o zróżnicowanych uzdolnieniach i cechach osobowości, że wysokie efekty pracy wychowawczej warunkują różne zespoły technik i czynności pedagogicznych.

Szybki rozwój pedeutologii datuje się od drugiej połowy lat pięćdziesiątych. W większości są to prace poszukujące rozwiązania nowych problemów zawodu nauczycielskiego, które pojawiają się na tle rozwoju oświaty i wychowania w naszym kraju. Różne koncepcje pedeutologiczne kładły akcent na wiedzę merytoryczną nauczyciela, jego znajomość wychowanków i znajomość praw psychologicznych, wyszkolenie metodyczne oraz różnorodne predyspozycje psychiczne ułatwiające kontakt z uczniami. Uogólniając bardziej i łącząc te koncepcje w większe grupy można powiedź, że akcentowały trzy różne sfery osobowości nauczyciela: „jego stronę intelektualną, poznawczą jego zachowania (sposób podchodzenia do uczniów, przekazywania wiedzy), jego cechy psychiczne, uczuciowość, system potrzeb. 10


  1. M. Czardybon, Grzegorz Piramowicz – nauczyciel nauczycieli., „Życie Szkoły” 1994 nr 4, s. 455
  2. J. WT. Dawid, O duszy nauczycielstwa, w: Osobowość nauczyciela, red. W. Okoń, Warszawa 1962, s. 36
  3. Z. Mysłakowski, Co to jest „talent pedagogiczny”? w: Osobowość nauczyciela, red. W. Okoń, Warszawa 1962, s. 61
  4. S. Szuman, Talent pedagogiczny w: Osobowość nauczyciela, red. W. Okoń, Warszawa 1962, s. 99
  5. M. Kreutz, Osobowość nauczyciela wychowawcy w: Osobowość nauczyciela, red. W. Okoń, Warszawa 1962, s. 45
  6. S. Baley, Psychiczne właściwości nauczyciela wychowawcy, w Osobowość nauczyciela, red. W. Okoń, Warszawa 1962, s. 238
  7. W. Okoń, Osobowość nauczyciela… s. 258
  8. W. Pomykało , red., Encyklopedia pedagogiczna, Warszawa 1993, s. 583
  9. M. Grzegorzewska, Znaczenie wychowawcze osobowości nauczyciela, „Chowanna”, 1938, s. 193-206.
  10. A. J. Strzykowska, Nauczyciel w świecie współczesnej pedeutologii, Zeszyty Naukowe – Pedagogika 1993, nr 24.

Charakterystyka badanej grupy

Do badań zakwalifikowałam 32 wychowanków, w tym 22 uczniów II klasy gimnazjum i 10 uczniów I klasy gimnazjum, którzy przebywają w ośrodku minimum dwa lata .

Przeprowadziłam również badania wśród 27 pracowników pedagogicznych ośrodka, w tym 20 wychowawców i 7 nauczycieli. Spośród  wychowawców pięciu posiada wyższe wykształcenie z pedagogiki resocjalizacyjnej, pięciu ukończyło studium podyplomowe z resocjalizacji będąc już pracownikami ośrodka, siedemnastu wychowawców i nauczycieli posiada studia wyższe bez specjalistycznego przygotowania z resocjalizacji. Dziesięć osób spośród badanej grupy posiada staż pracy nie dłuższy niż 10 lat, siedem pracuje dłużej niż 10 lat, pozostałych dziesięciu pracuje ponad 20 lat.

Na podstawie analiz dokumentacji uzyskałam dane dotyczące charakterystyki badanej grupy wychowanków. Stwierdziłam, że większość z nich skierowanych zostało na podstawie postanowień sądowych, w trybie opiekuńczym i opiekuńczo-wychowawczym, pozostali na podstawie orzeczeń poradni wychowawczo-zawodowych bez postępowania sądowego, ale na prośbę rodziców.

Rodzaj skierowania do ośrodka ilustruje tabela zamieszczona poniżej.

Tabela 2. Rodzaj skierowania do Ośrodka

Podstawa skierowania Postanowienie sądowe wydane

w trybie

Orzeczenie poradni   wychowawczo-zawodowych
Opiekuńczym Opiekuńczo-wychowawczym
Liczba wychowanków 9 8 15

Z analizy danych dotyczących opóźnień szkolnych wynika, że na 32 badanych wychowanków tylko 4 z nich nie miało opóźnienia szkolnego. Pozostali natomiast przyszli do ośrodka z opóźnieniem rocznym, dwuletnim, a nawet trzyletnim, co ilustruje tabela trzecia.

Tabela 3. Opóźnienia szkolne

Opóźnienie szkolne Bez opóźnienia Roczne Dwuletnie Trzyletnie
Liczba wychowanków 4 6 21 1

Nie bez znaczenia dla ustalenia obrazu badanej grupy jest miejsce zamieszkania wychowanków.

Tabela 4. Miejsce zamieszkania

Miejsce zamieszkania Miasto powiatowe Miasto Wieś
Liczba wychowanków 17 11 4

Badani wychowankowie wychowywali się głównie w rodzinach wielodzietnych, co przedstawia tabela zamieszczona poniżej.

Tabela 5. Liczba dzieci w rodzinach badanych

Ilość dzieci w rodzinie Jedno Dwoje Troje Czworo Pięcioro
Liczba wychowanków 5 12 9 2 4

Większość wychowanków pochodzi z rodzin pełnych i zrekonstruowanych z powodu rozwodu lub śmierci jednego z rodziców. Strukturę rodzin przedstawia poniższa tabela.

Tabela 6. Struktura rodzin.

Struktura rodzin Pełna Zrekonstruowana Niepełna Śmierć jednego z rodziców
Liczba wychowanków 11 7 8 5

W badaniach starałam się również ustalić rodzaj wykształcenia rodziców.

Z przestawionych w tabeli 7 danych wynika, że wszyscy rodzice osiągnęli minimum wykształcenie podstawowe. Ogólnie można stwierdzić, że poziom wykształcenia rodziców jest stosunkowo niski. Zarówno u ojców, jak i matek przeważa wykształcenie zawodowe. Sześciu ojców i aż czternaście matek nie ma wyuczonego zawodu.

Tabela 7. Wykształcenie rodziców.

Rodzaj wykształcenia Podstawowe Zawodowe Średnie
Ojciec 6 17
Matka 14 13 1

Kolejnym wskaźnikiem charakteryzującym warunki rodzinne badanej grupy wychowanków jest podejmowanie przez rodziców pracy zarobkowej.

Prawie wszyscy ojcowie i matki w badanej grupie wychowanków pracują zawodowo, co przedstawia niżej tabela.

Tabela 8. Liczba rodziców pracujących zawodowo.

Zatrudnienie Pracuje Nie pracuje Renta inwalidzka
Ojciec 18 1 2
Matka 24 2

Sytuacja materialna badanych rodzin jest bardzo trudna. W 24 rodzinach dochody przypadające na jednego członka rodziny są niższe od najniższych świadczeń emerytalnych, to znaczy są poniżej kryterium uprawniającego do świadczeń z opieki społecznej.