Charakterystyka terenu badań

Badania przeprowadziłam w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w Bielsku-Białej. Ośrodek został powołany w 1983 roku jako placówka opiekuńczo-wychowawcza o charakterze resocjalizacyjnym dla młodzieży z zaburzeniami zachowania z normą intelektualną.

W ośrodku funkcjonuje gimnazjum, klasa przysposabiająca do zawodu, klasy zawodowe oraz internat. Przebywają w nim chłopcy i dziewczęta w wieku od 12 do 17 lat.

Wychowankowie kierowani są do ośrodka wyłącznie z terenu byłego województwa bielskiego przez Państwowe Pogotowie Opiekuńcze na podstawie orzeczenia poradni wychowawczo-zawodowych lub orzeczeń sądowych. Ci, którzy wcześniej przebywali w Państwowym Pogotowiu Opiekuńczym są kierowani do ośrodka na podstawie badań diagnostycznych przeprowadzonych w tej placówce.

Wychowankowie trafiają do ośrodka, gdy mają 12 lub więcej lat i negatywne doświadczenia życiowe:

  • niepowodzenia szkolne wraz z utratą wiary w siebie, z utrwalonymi reakcjami negatywnymi, np. wagary, ucieczki z domu, kłamstwa, bunt, narkotyzowanie się, picie alkoholu, kradzieże;
  • złe przysposobienie w rodzinie, brak pełnej identyfikacji z nią, czego źródłem jest odrzucenie emocjonalne przez rodzinę;
  • szukanie kontaktów z rówieśnikami z grup nieformalnych, będących w konfliktach z rodziną i szkołą, w celu znalezienia poczucia bezpieczeństwa i akceptacji.

Zasadniczym zadaniem ośrodka jest:

  • zapewnienie okresowej opieki młodzieży wymagającej odizolowania od dotychczasowego środowiska:
  • opracowanie lub weryfikowanie diagnozy psychologicznej i pedagogicznej;
  • zapewnienie wychowankom warunków wypełnienia obowiązku szkolnego;
  • organizowanie odpowiedniej działalności kompensacyjno-terapeutycznej i resocjalizacyjnej;
  • współpraca z rodzicami i opiekunami dziecka oraz ich pedagogizacja celem kształtowania prawidłowych postaw rodzicielskich, zmiany metod postępowania z dziećmi umożliwiających im powrót do rodziców lub opiekunów.

Praca opiekuńczo-wychowawcza i resocjalizacyjna ośrodka organizowana jest w oparciu o statut szkoły i internatu, stanowiący załącznik do zarządzania Ministra Oświaty i Wychowania w sprawie organizacji kształcenia społecznego. Statut był podstawą do opracowania wieloletniego programu resocjalizacji.

Opracowany jest też roczny plan pracy, natomiast organizację codziennego życia reguluje rozkład dnia, tygodniowy rozkład zajęć, plan lekcji i regulamin wychowanków.

Szkoła realizuje program edukacyjny z uwzględnieniem obniżonych możliwości intelektualnych uczniów, dlatego dysponuje opracowanym z każdego przedmiotu minimum programowym.

Wynika to z konieczności realizacji założeń nauczania resocjalizującego, opartych na następujących zasadach: dominacji wychowania nad nauczaniem indywidualizacji, stopniowa trudność i odmiennej funkcji  oceny szkolnej ( S. Górski, 1985, s. 196-198).

Realizując funkcję dydaktyczną szkoła kładzie nacisk na odpowiednie motywowanie wychowanków do nauki, wyrównanie braków w ich wiadomościach i umiejętnościach oraz usuwanie trudności w uczeniu się.

Internat przeznaczony jest dla 80 wychowanków, którzy podzieleni są na grupy, stanowiące jednocześnie klasy w szkole. Jedynie w grupie dziewcząt są wychowanki z różnych klas. Każda grupa liczy od 8 do 12 wychowanków.

Wychowanek przez cały okres pobytu w ośrodku przebywa w tej samej grupie wychowawczej prowadzonej przez tych samych wychowawców.

Internat spełnia funkcję opiekuńczą, zapewniając okresową opiekę wychowankom. Funkcję wychowawczą realizuje przez organizowanie różnorodnych zajęć sprzyjających rozwojowi osobowości wychowanków, kształtowaniu  podstawowych nawyków, prawidłowych postaw, zainteresowań norm życia społecznego.

Od 1988 roku ośrodek prowadzi filię na terenie miasta o nazwie Terapeutyczny Oddział Dzienny przy Poradni Zdrowia Psychicznego dla Dzieci i Młodzieży, która przeznaczona jest dla dzieci mieszczących się w normie intelektualnej lecz przejawiających zaburzenia emocjonalne. Filia dysponuje 16 miejscami. Organizuje zajęcia lekcyjne oraz pozalekcyjne  zajęcia opiekuńcze, ściśle współpracuje z pracownikami służby zdrowia, głównie psychologiem, psychiatrą i pielęgniarką.

Oprócz terapii dzieci, prowadzi również terapię rodziców. Spotkania z nimi odbywają się dwa razy w miesiącu.

Całokształtem działalności ośrodka kieruje rada pedagogiczna, podzielona na trzy stałe zespoły problemowe: zespół do spraw szkoły, internatu i diagnostyczno-terapeutyczny, który programuje proces resocjalizacji i czuwa nad jego przebiegiem. Jest więc głównym ośrodkiem inspirującym i decydującym o kierunkach pracy terapeutycznej całej placówki. Zespół, którym kieruje dyrektor obraduje cztery razy w roku szkolnym.

Ma pierwszym posiedzeniu dokonuje analizy sytuacji każdego wychowanka w oparciu o dokumentację i ustala indywidualny program resocjalizacji dla każdego z nich. Czynności te dokonywane są w oparciu o dokładne rozpoznanie diagnostyczne, dokonane przez pedagoga i psychologa oraz analizę dokumentacji wychowanka, zawierające między innymi wywiady środowiskowe, wyniki badań pedagogicznych, psychologicznych i lekarskich.

Efektem pierwszego posiedzenia są przygotowane dla wychowawców indywidualne karty wychowanków z ustaloną prognozą pedagogiczną, która jest podstawą organizowania oddziaływań terapeutycznych, zarówno w szkole jak i w internacie.

Wychowawcy zobowiązani są do prowadzenia teczek osobowych wychowanków, w których gromadzą niezbędne informacje o ich zachowaniu i postępach w resocjalizacji. Na kolejnych posiedzeniach zespół dokonuje analizy i oceny postępowania z wychowankami czyli dokonuje oceny i weryfikacji opracowanego wcześniej indywidualnego programu resocjalizacyjnego. Tak więc efektem tych posiedzeń jest weryfikacja wcześniejszej diagnozy i ustalenie aktualnych wskazań pedagogicznych .

Na ostatnim posiedzeniu w roku szkolnym, zespół diagnostyczno-kwalifikacyjny dokonuje oceny całorocznych oddziaływań terapeutycznych, przeprowadza rekwalifikacje i wnioskuje do sądów rodzinnych o zastosowanie opieki zastępczej dla wychowanków zwalnianych z ośrodka.

Pod koniec roku szkolnego wychowawcy grup sporządzają także szczegółowe opinie o wychowankach, które pozostają w teczkach osobowych i przesyłane są do sądów rodzinnych w miejscu zamieszkania wychowanków.

Ośrodek zatrudnia pedagoga i psychologa, których zadaniem ( oprócz omówionej już funkcji diagnostycznej ) jest organizowanie zajęć terapeutycznych, indywidualnych i grupowych. W ramach tych zajęć stosowane są różnorodne techniki: socjodrama, psychodrama, gry i zabawy socjoterapeutyczne, treningi interpersonalne, indywidualne rozmowy psychoterapeutyczne, zebrania społeczności terapeutycznej w grupach wychowawczych.

Metody i techniki i narzędzia badawcze

Problematyką dotyczącą metodologii i badań pedagogicznych zajmuje się wielu autorów. W niniejszej pracy posłużyłam się terminologią przyjętą przez T. Pilcha. Przez metodę rozumie on zespół zabiegów i czynności, celowo dobranych i przemyślanych w celu poznania określonego faktu czy zjawisk społecznych (T. Pilch, 1977, s. 115-116).

Metoda pozwala dokonać pomiaru jakiegoś zjawiska, określić przyczyny i skutki jego powstania, czyli diagnozować, ustalać środki zapobiegawcze oraz prognozować.

T. Pilch do metod zalicza:

  • eksperyment pedagogiczny;
  • metodę indywidualnych przypadków;
  • monografię pedagogiczną;
  • metodę sondażu diagnostycznego.

Technika według T. Pilcha, to czynność praktyczna, regulowana starannie wypracowanymi dyrektywami, pozwalającymi na uzyskanie optymalnie sprawdzanych informacji, opinii, faktów” (T. Pilch, 1977, s. 116).

Techniki to:

  • obserwacja;
  • rozmowa;
  • wywiad;
  • ankieta;
  • badanie dokumentów;
  • analiza i pomiar środowiska wychowawczego;
  • techniki socjometryczne.

Natomiast narzędzia badawcze to:

  • kwestionariusz ankiety i wywiadu;
  • arkusz obserwacji;
  • skala do badań przystosowania dziecka.

W swoich badaniach zastosowałam metodę sondażu diagnostycznego.

Metoda ta jest „sposobem gromadzenia wiedzy o przymiotach strukturalnych i funkcjonalnych oraz dynamice zjawisk społecznych, opiniach i poglądach wybranych zbiorowości, nasileniu się i kierunkach rozwoju określonych zjawisk, o wszelkich innych zjawiskach instytucjonalnie nie zlokalizowanych, posiadających znaczenie wychowawcze, w oparciu o specjalnie dobraną grupę reprezentującą populacje generalną, w której badane zjawiska występują.” (T. Pilch, 1977, s. 126).

W swojej pracy posłużyłam się następującymi technikami:

  • ankietą;
  • rozmową;
  • badanie dokumentów.

Ankieta jest „techniką gromadzenia informacji, polegającą na wypełnieniu najczęściej samodzielnie przez badanego, specjalnych kwestionariuszy, na ogół o wysokim stopniu standaryzacji, w obecności ankietera.”( T. Pilch, 1977, s. 141).

Ze względu na kategorie pytań rozróżniamy dwa rodzaje kwestionariuszy:

  1. kwestionariusz pytań otwartych;
  2. kwestionariusz pytań zamkniętych.

Pytania otwarte pozostawiają badanym całkowitą swobodę wypowiedzi.

Pytania zamknięte przewidują gotowe odpowiedzi, przemyślane uprzednio przez badanego.

W swoich badaniach przeprowadziłam ankietę z wychowankami i wychowawcami, posługując się kwestionariuszem pytań zamkniętych. Z jej pomocą ich opinie o efektach procesu resocjalizacji, jakiemu poddawani są wychowankowie podczas kilkuletniego pobytu w ośrodku.

Opracowany przeze mnie kwestionariusz ankiety zawiera 29 pytań. Pytania główne dostosowane do każdego z trzech problemów badawczych, określają efekty resocjalizacji i dotyczą podstawowych sfer życia wychowanków. Badany wyrażał osobisty stosunek ( własne odczucia) do poszczególnych cech ( pytań) zawartych w kwestionariuszu.

Stopień nasilenia cechy wychowankowie i wychowawcy określają w skali pięciopunktowej. Kolejnym stopniom nasilenia cechy nadano wartości odpowiednio od 1 do 5 ( numer kolejny cechy = wartość cechy), które oznaczają ocenę:

1-       bardzo niską

2-       niską

3-       przeciętną

4-       wysoką

5-       bardzo wysoką

Mnożąc wartość nasilenia cechy przez liczbę przypadków w niej występujących uzyskano wartość nasilenia cechy. Wartość nasilenia cechy jest liczbą charakteryzującą poziom występowania badanej cechy. Sposób jej obliczania był taki sam przy badaniu wszystkich cech.

Następnie dla wartości poszczególnych cech ustaliłam skalę ocen, ujednoliconą dla obu badanych grup (tabela 1).

Tabela 1. Ogólna skala ocen.

Skala ocen Wartość ocen
młodzieży wychowawców
Bardzo wysoka I 129-160 109-135
Wysoka II 97-128 82-108
Przeciętna III 65-96 55-81
Niska IV 33-64 28-54
Bardzo niska V 0-32 0-27

Ankieta dla wychowanków zawiera dodatkowo jedno pytanie otwarte, w którym wychowankowie wpisali przyczyny, które wpłynęły na umieszczenie ich w ośrodku.

Pytania dotyczyły takich sfer życia jak:

  • świadomość swojej wartości i możliwości;
  • osiągnięcia sukcesów życiowych;
  • poczucia odpowiedzialności za samego siebie;
  • rozwijania osobistych zainteresowań;
  • osiąganych sukcesów w nauce;
  • relacji z kolegami;
  • relacji z dorosłymi;
  • pozytywnego nastawienia do ludzi.

Zastosowana w mojej pracy rozmowa jako technika badawcza była ważnym uzupełnieniem ankiety.

Jest to technika umożliwiająca większą aktywność badanego. Pozwala nawiązać bezpośredni kontakt z rozmówcą, poznać nie tylko treść jego wypowiedzi, lecz także obserwować jego zachowanie, brzmienie głosu, gesty, mimikę.

W czasie rozmów z wychowankami i wychowawcami zebrałam informacje na temat wymienionych wyżej sfer życia wychowanków.

Badanie dokumentów polega na wyodrębnieniu elementów składowych dokumentu według przyjętego kryterium i wykorzystanie go jako źródła informacji o poznanych problemach (T. Pilch, 1977, s. 143).

Stosując tę technikę poddałam analizie teczki osobowe badanych wychowanków, zawierające wyniki badań psychologicznych i pedagogicznych, postanowienia sądowe, orzeczenia poradni wychowawczo-zawodowych, karty zdrowia, wywiady środowiskowe, opinie o wychowanku oraz indywidualne kary wychowanka z ustaloną prognozą pedagogiczną.

Analizowałam również teczki osobowe wychowawców i nauczycieli, plan pracy ośrodka, tygodniowy rozkład zajęć oraz protokoły posiedzeń zespołu diagnostyczno-terapeutycznego.

Celem badania dokumentów było uzyskani danych niezbędnych do charakterystyki badanej grupy wychowanków i wychowawców. Uzyskałam informacje dotyczące rodzaju skierowań do ośrodka, opóźnień szkolnych, struktur rodzin, miejsca zamieszkania, wykształcenia i pracy rodziców, stanu zdrowia, rozwoju intelektualnego i rodzaju zaburzeń występujących u wychowanków. Badania przeprowadziłam w marcu 2001 roku i objęłam nimi 32 wychowanków oraz 27 wychowawców i nauczycieli.

Zadania i funkcje edukacji wczesnoszkolnej

Edukacja wczesnoszkolna polega na organizowaniu czynności uczenia się uczniów w młodszym wieku szkolnym. Jest to okres, w którym dziecko przebywa drogę rozwoju od dzieciństwa po początek dorastania. Od tego, jaki poziom psychicznego rozwoju zostanie osiągnięty, od nabytej wiedzy i umiejętności, od świadomości oraz wyrobienia społecznego i moralnego zależeć będzie w dużym stopniu jego dalsze powodzenie w szkole i życiu. Stąd też edukacja wczesnoszkolna ma ogromne znaczenie w procesie rozwoju osobowości dziecka.

Edukacja wczesnoszkolna nie ma charakteru samowystarczalnego, lecz propedeutyczny, wprowadzający i usprawniający do dalszej nauki. Podstawowe zadania to : rozwijanie procesów intelektualnych, budzenie zainteresowań i aktywności poznawczej, osiąganie umiejętności wyrażania swoich myśli w słowach i rozumienie myśli cudzych jako niezbędnego warunku komunikowania i przyswajania sobie wiedzy, doskonalenie spostrzegawczości, zdolności do obserwacji, rozwijanie wyobrażeń, rozwijanie umiejętności wyrażania się w różnych formach (plastycznych, muzycznych, technicznych itp.) oraz wszechstronny rozwój osobowości dziecka w toku jego własnej aktywności.

Pierwszy cykl kształcenia i wychowania w szkołach podstawowych to stadium kształcenia początkowego w klasach I- III. Wyodrębnienie tego cyklu zostało podyktowane przesłankami psychologicznymi, wskazującymi między innymi na to, iż w rozwoju osobowości występują dość istotne różnice między dziećmi w wieku 7-10 lat, a starszymi. To właśnie pierwsze lata szkolne decydują o stosunku dziecka do dalszej nauki, dostarczają mu elementarnej wiedzy o świecie, kształtują jego charakter, wyposażają w wiadomości i umiejętności niezbędne w klasach programowo wyższych.